Geplaatst op 31 augustus 2015

Door: Erik Groenenboom

Europese lessen van spookdorpen en grootschalige leegstand

In mijn jeugd ging ik vaak naar de vakantieboerderij van mijn grootouders in Drenthe. Een prachtig plekje aan de rand van een piepkleine dorpje. De omgeving was prachtig, maar in dat dorpje was niet zo veel. Er stond een school, die volgens mij ook functioneerde als dorpscentrum. Winkels waren er niet.

Hoe zou het er nu zijn? Is de school gesloten? Staan er huizen leeg? Zijn ze misschien al overwoekerd met bomen, takken en bladeren? Hebben de vogeltjes er nestjes gebouwd? Zover is het vast niet gekomen en zo ver zal het voorlopig niet komen. Wonen in de rust en ruimte is een luxe in Nederland en uiteindelijk zijn mensen wel bereid een paar kilometer te rijden voor de school en de supermarkt.

Hoe anders is het in duizenden dorpen in het zuiden van Europa. Die staan helemaal leeg. En zelfs al wonen er nog een aantal mensen, het zijn echte spookdorpen. Tientallen bezoek ik er deze zomer. Van vervallen ruïnes tot recent verlaten dorpen, van dorpen waar een pionier zoekt naar nieuw leven tot dorpen die toeristische trekpleister zijn geworden.

Civita de Bagnoregio in Italië. Bijna geheel verlaten, maar 's zomers vol met toeristen.
Civita de Bagnoregio in Italië. Bijna geheel verlaten, maar ’s zomers vol met toeristen.

Spookgebouwen

Ook al gaat het niet om hele dorpen, ook in Noord-Nederland kan het spoken. Er is forse leegstand, juist in de wat grotere gebouwen die tot voor kort dienst deden als school, boerderij, kerk of bedrijfsgebouw. Logisch dat er fors ingezet wordt op herbestemming. Weten creatieve ondernemers er een gave plek van te maken waar mensen op af komen? Weten een paar stoere mensen er een collectief voor te smeden om er hun ideale woonplek in te knutselen?

Een nieuwe invulling geven aan ‘spookgebouwen’, gelukkig zien steeds meer mensen dat als hun uitdaging. Soms heb ik vaak meegewerkt aan herontwikkeling van zulke gebouwen. Maar ik besef ook, de bevolking gaat krimpen en er is nu al niet genoeg ‘bevolking’ om alle leegstaande gebouwen te vullen met wonen, werken, winkelen of recreëren.

Op het Ruimtekoers festival in Arnhem zei Rudy Stroink dat we moeten stoppen met ‘leuke incidenten’. Tegen al die leegstand is niet op te experimenteren. Herbestemming lukt niet altijd, slopen is te duur en we toveren er ook niet zomaar tienduizenden mensen bij. ‘Nonbestemming’ dan. In Zuid-Europa lijkt het prima te werken. Live and let die.

Herbestemming van spookdorpen

Frankrijk, Spanje, Italië, Bulgarije, Hongarije… al deze landen kampen met tientallen tot honderden spookdorpen. Soms wordt er van alles gedaan om de bevolking weer te laten groeien, in Spanje bood de burgemeester nieuwe bewoners zelfs een baan aan. Maar meestal gebeurt het onvermijdelijke, het dorp wordt verlaten.

En dus plukten we op onze reis bramen van struiken die uit de huizen groeiden, stapten we over de hagedissen en doken we weg voor de zwaluwen in een leegstaande kerk. Als er nog wat mensen woonden, kregen we vreemde en zelfs boze blikken toegeworpen. Uiteraard spraken we waar mogelijk met deze stokoude bewoners. De laatste bewoners, als zij sterven is er niemand meer. Is er ooit nieuw leven mogelijk voor afgelegen spookdorpen?

Jazeker. Het Hongaarse Bedepuszta bijvoorbeeld. We reisden door een heuvellandschap en volgden de doodlopende weg naar dit gehucht. Hier heeft Nederlander Elroy Thummler één voor één huizen heeft opgekocht van zigeuners. Zigeuners die de huizen hadden gekraakt, nadat de oorspronkelijke bewoners waren vertrokken. Thummler knapt de huizen op, bouwt gestaag aan een camping, hostel,bar en podium en organiseert af en toe een festivalletje. Om zo een plek te creëren waar artistiekelingen kunnen verblijven en creëren.

Inspirerend, als richting voor andere spookdorpen, maar ook voor nieuw leven in spookgebouwen in Noord-Nederland. Rustig beginnen, beetje bij beetje verbouwen en wel alvast leuke dingen organiseren en leuke mensen uitnodigen. Met leuke nieuwe ideeën.

Bedepuszta in Hongarije. Een creatieve ondernemer blaast nieuw leven in dit afgelegen dorp.
Bedepuszta in Hongarije. Een creatieve ondernemer blaast nieuw leven in dit afgelegen dorp.

Toeristische potentie

Elders in Hongarije biedt een burgemeester zijn leeggelopen dorp te huur aan. We bezochten Megyer en zagen er gewoon mensen rondlopen. Hoezo spookdorp? Elroy Thummler legt het ons uit: “Het dorp is de rest van het jaar al verhuurd”. Gouden greep dus van die burgemeester. In Spanje, waar we in september onderzoek zullen doen, en Bulgarije bieden makelaars hele dorpen te koop aan.

In Montenegro bezochten we het dorpje Gornja Lastva. Geen voorzieningen meer en te afgelegen om nog nieuwe bewoners aan te trekken. Maar er is wel nog water en elektriciteit en tussen de vervallen huizen staat een villa met zwembad die verhuurd wordt aan toeristen. Een perfecte uitvalsbasis om de baai van Kotor te verkennen, want een beetje afgelegen mag voor vakantiegangers best.

Gornja Lastva in Montenegro. Verval en renovatie komen naast elkaar voor.
Gornja Lastva in Montenegro. Verval en renovatie komen naast elkaar voor.

In Frankrijk heeft de Nederlandse Marjorie Schreuder een gehucht gekocht en ontwikkeld tot een plek “voor bruiloften, dans, muziek, retraites, reunies, vakanties, workshops, yoga….” (bron: Ferme les Costes). Het Italiaanse Pentolina is door het Zwitsere Hapimag omgetoverd tot een luxe resort waar gasten kunnen genieten van “de moderne ambiance in de historische gebouwen, die ooit toebehoorden aan graaf Scroffa.”

Hoeveel toeristische potentie zit er nog in Noord-Nederland? Ik denk een hoop. Spookgebouwen kunnen een gave plek worden om te bezoeken, of om te verblijven.

Gebiedsgericht herbestemmen?

Een gebiedsgerichte aanpak heb ik nog niet gezien bij spookdorpen in Europa. Spookdorpen liggen vaak solitair. Bovendien, de dood van het ene dorp, is de redding van het andere. Met de spookgebouwen in Noord-Nederland is het niet anders, het ene wordt met succes nieuw leven in geblazen, dus het ander raakt in verval. Laat het gebeuren. Biedt pioniers, ondernemers, creatievelingen en artistiekelingen kansen om beetje bij beetje te experimenteren.

Wat wel in bredere context kan: Maak bekend dat deze (voormalige) spookplekken er zijn. Zoveel mensen bezoeken graag oud erfgoed. Zeker als er een hippe winkel, gezellig café of bijzonder hotel is gevestigd. En er zijn ook mensen, zoals ik, die op ‘urbex’ (urban expedition) gaan langs verlaten plekken. Avonturiers die juist de spookgebouwen en -dorpen van dichtbij willen zien. Hoe meer bezoekers, hoe meer kansen op nieuw leven. Zo krijgen de nu nog leegstaande gebouwen al extra betekenis, voordat de echte herontwikkeling op gang komt. Laat het eerst maar even spoken.

Dat Drentse dorpje, dat raakt heus niet in verval. Maar als de oorspronkelijke bewoners het laten afweten, hoop ik dat nieuwe pioniers het er wat leuker maken. En dan combineer ik een bezoekje aan de mooie omgeving met een bezoekje aan die bijzondere expositie in het oude schoolgebouw.

 Erik Groenenboom houdt zich als ‘aanjager‘ en ‘plaatsmaker‘ bezig met fun en initiatief van onderaf, op ‘onderbenutte’ plekken. Zo gaf hij de afgelopen jaren met (laser)games en events invulling aan een lege fabriekshal in Amsterdam en een leegstaand kantoorpand in Diemen, maar werkte hij ook mee aan het project Zuidas en diverse andere ruimtelijke uitdagingen. Momenteel richt hij zich op zijn trip langs Europese ‘Spookdorpen’, de hele zomer te volgen op Facebook.com/spookdorpen en http://spookdorpen.nl, en de lessen voor Nederlandse beleidsmakers en avontuurlijke leegstandspioniers.

Twitter: @erikgroenenboom @spookdorpen