Geplaatst op 6 juni 2016 in Actueel

Een stadhuis met dichtgespijkerde ramen, een vervallen fabriek, een kerk waar geen diensten meer zijn of een straat met meerdere huizen die leeg en te koop staan. Leegstand ontstaat waar de lokale economie (tijdelijk) inzakt, voorzieningen verminderen en bewoners vertrekken. Verval van panden dreigt – en soms zelfs sloop.

Het tij is niet gemakkelijk te keren in gebieden van krimp. Onder deze omstandigheden verdienen de karakteristieke gebouwen die leeg komen te staan, meer aandacht. Ze zijn voor hun omgeving als een ‘totempaal’: een herkenningspunt, waardevol voor de omwonenden, monumentaal door hun architectuur en historie. Ze hebben bovendien aantrekkingskracht op toeristen, nieuwe bedrijvigheid en woningzoekenden.

De vraag is: Wie neemt de verantwoordelijk voor het opnieuw invullen van leegstaand erfgoed?

In het Erfgoedcafé Fryslân werden voorbeelden, problemen en oplossingen voor leegstaand erfgoed besproken.

Voorbeelden uit de landelijke praktijk:

In heel Nederland zijn er al manieren van aanpak ontwikkeld, door bijvoorbeeld hele winkelstraten met karakteristieke bebouwing te revitaliseren (Streetwise, Heerlen), industrieel erfgoed opnieuw te bestemmen als bedrijfsverzamelgebouw of museum en neemt de gemeente de rol van makelaar op zich (Gemeente Maastricht). (link PP Hans Magdelijns)

 

Voorbeeld projecten uit de eigen regio:

Het plan voor natuur- en recreatieontwikkeling ‘Holwerd aan Zee’, is in een paar jaar tijd gegroeid van eerste idee van drie lokale ondernemers en een ondernemende ambtenaar tot icoon voor groot denken. Het dorp, tientallen bedrijven en organisaties en ook de provinciale en landelijke politiek zijn enthousiast over dit project. Het planonderdeel ‘Hotel Holwerd’ richt zich op herbestemming van meerdere panden in het dorp als mini-hotel.

 

Met het ‘Experiment Duurzame Beschermde Dorpsgezichten’ willen de gemeente Dongeradeel en de RCE de kwaliteit en aantrekkelijkheid van dorpen in de krimpregio verbeteren. Door ‘Dorpsontwikkelingsmaatschappijen’ op te richten in vier dorpen met een beschermd dorpsgezicht (Holwerd, Ee, Metslawier en Paesens/Moddergat) konden kleine investeringssubsidies helpen om bewonersinitiatieven te starten en karakteristieke woningen op te knappen.

Problemen

  1. Wie heeft een probleem?

Gemeente, omwonende en eigenaar; iedereen vindt het een probleem als leegstand bij erfgoed dreigt, maar niemand voelt zich verantwoordelijk.

  1. Gemeente als vergunningverlener is stug, gemeente als ondersteuner is zuinig, gemeente als eigenaar stoot panden af

De zorg voor het eigen erfgoed lijkt bij sommige gemeenten uit het oog verdwenen. In het kader van bezuinigingen kiest men voor een sober erfgoedbeleid, waardoor er bij vergunningen weinig tijd is voor meedenken en advisering over bijzondere waarden. Wet- en regelgeving maakt het soms onmogelijk om actie te ondernemen eerder dan dat een pand ernstig in verval raakt en onveilig wordt. De eigenaar wordt aangeschreven (negatieve aandacht), te laat voor verantwoord behoud en belemmerend voor een goede doorstart. Een gemeentelijke lijst van leegstand of van gemeentelijke monumenten -met bijbehorende regelgeving en subsidie- is eerder uitzondering dan regel in Fryslân. Dit is spijtig, vooral voor minder courante monumenten zoals molens. Gemeentebesturen kiezen dan ook nog voor een afgeslankte vastgoedportefeuille. Ongebruikt eigen vastgoed (stadhuis, scholen) wordt afgestoten, waardoor de betrokkenheid minder is en vaak de publieke functie verdwijnt.

  1. Lokaal draagvlak mist

Draagvlak onder dorps- of wijkbewoners voor behoud en herbestemming van bijzondere historische panden lijkt vanzelfsprekend, maar blijkt lastig. De wil kan er zijn om een gebouw te behouden, maar uit eigen beurs bijdragen of anderszins hulp bieden is grote stap. Pas als de kerk, molen of pastorie daadwerkelijk uit het dorp dreigt te verdwijnen, wordt er actie ondernomen. Dan is het vaak te laat.

Oplossingen

  1. Gemeenten: reageer niet ad hoc, maar wees vooruitziend bij leegstand

Het komt regelmatig voor dat de leegstand bij een gemeente niet in beeld is, zegt het Steunpunt Monumentenzorg Fryslân. Zonder inzicht in het probleem is er weinig houvast voor een visie op leegstand. Afdelingen zoals monumentenzorg, vastgoed, ruimtelijke ontwikkeling en vergunningen, werken dan los van elkaar. Er kunnen misverstanden ontstaan over de noodzaak van behoud, de mogelijkheden die een pand biedt en randvoorwaarden voor herstel of herbestemming. De markt moet dan zijn werk doen, de gemeente neemt ad hoc beslissingen en de standaard kaders worden aangehouden om te reageren op bijvoorbeeld onveiligheid,  sloop en nieuwbouw. Dit leidt tot verval of sloop van historisch waardevolle panden of moeizame herbestemming.

Stichting Doarp en Bedriuw, één van de initiatiefnemers van Kenniscentrum Herbestemming Noord (KHN), stelt voor om in gemeenten een ‘herbestemmingstafel’ te starten; een door KHN begeleid, regelmatig overleg met betrokken afdelingen en partijen over leegstaand. In Súdwest-Fryslân wordt momenteel gewerkt met een Team langdurige leegstand. De ‘herbestemmingstafel’ zal ook als proef gestart worden.

  1. Overheden, zet geen rem op ontwikkeling, sta tijdelijke oplossingen toe

Structuur- en bestemmingsplannen kunnen een belemmering zijn voor initiatiefnemers met goede plannen voor herbestemming. Gemeenten en provincie zouden in hun ruimtelijke ordening een minder tijdrovende mogelijkheid moeten bieden om een bestemming aan te passen. Ook de kosten voor deze aanpassing zijn vaak een struikelblok. Herbestemmen moet een inspirerend proces zijn, niet frustrerend. Soepel zijn in tijdelijk ander gebruik, is ook een goede oplossing om een gebouw te behouden en de eigenaar zich te laten oriënteren op de mogelijkheden voor de toekomst. Dit advies geldt uiteraard ook voor de gemeente als deze zelf eigenaar van een vrijkomend gebouw is.

  1. Nieuwe activiteit creëert vraag naar panden

Het project ‘Holwerd aan Zee’ is een voorbeeld van het creëren van bedrijvigheid, toerisme en daardoor vraag naar panden. De gemeente is nooit een projectontwikkelaar, maar kan wel ondersteunen. Gericht detailhandelsbeleid en een strenger regime voor nieuwbouw vanuit de overheid zijn andere manieren voor meer herbestemmingsdynamiek.

  1. Werk planvorming ‘van onderop’ in de hand en vergroot kennis van het gebied

‘Holwerd aan Zee’ is een project vanuit de lokale gemeenschap. Betrokkenheid vanuit de omgeving is een onmisbaar aspect bij ruimtelijke ontwikkeling.

In het project ‘Duurzame beschermde dorpsgezichten’ wordt door kennis van de historie van de gebouwen en de omgeving begrip gekweekt voor het behoud ervan. Bewoners zijn trots op hun dorp, hun straat of hun pand. In nauw overleg met de bewoners komen vaak wensen voor bepaalde voorzieningen op tafel. Wensen en herbestemming kunnen soms matchen; bijvoorbeeld een buurthuis wordt gevestigd in de leegstaande school. Dorpencoördinatoren kunnen een belangrijke rol spelen in de contacten tussen bewoners en gemeente.

  1. Professionele ondersteuning van gemeenten en van initiatiefnemers

Rijk en provincie zien het belang van ondersteuning van gemeenten en particulieren in. Zij maken door medefinanciering professionele steunorganisaties mogelijk, zoals in Fryslân Doarpswurk en het Kenniscentrum Herbestemming Noord.

Voor keuzes in aanpak of beleid heeft het KHN de voorbeelden, ‘harde cijfers’ en andere belangrijke gegevens paraat. Gezamenlijk zoeken naar de juiste financieringsvorm kan tenslotte net het duwtje in de rug voor een eigenaar of initiatiefnemer zijn om een leegstaand pand te restaureren of een nieuwe functie te geven.

  1. Kijk niet naar één pand, maar naar een groter gebied

In het dorp Balk is door het Kenniscentrum Herbestemming Noord niet naar mogelijkheden voor één pand gekeken, maar naar waarden van het gebied, de vraag in de markt en de wensen van het dorp. Hieruit ontstonden plannen voor herverkaveling die zorgt voor opwaardering van de hoofdstraat. Door net als bij een gemeente afdelingsbreed te werken, kan voor een dorp of stad een regiogerichte aanpak effectiever werken dan de bestudering van een enkel pand. Het plan dat nu in Balk klaarligt, heeft enthousiasme van de betrokken partijen en ondersteunt behoud van cultuurhistorische waarden voor het dorp.

Samenwerking en een soepele houding bij de gemeente, ondersteuning van overheden, ondernemers en bewoners door het vergroten van kennis, gebruik van aansprekende voorbeelden en enthousiasme voor de cultuurhistorie. Dit zijn ingrediënten die opborrelen in het Erfgoedcafé om met elkaar voor succesvol behoud en herbestemming van erfgoed te zorgen in de toekomst.

       

Maak van herbestemmen een positief en inspirerend proces